Konferencja naukowa „Polsko-ukraińskie sąsiedztwo w perspektywie etnograficznej”

Dziedzictwo pogranicza, wielokulturowość Nadsania, powojenne przesiedlenia, pamięć o migracjach, tradycje, architektura cerkiewna i ochrona wspólnego dziedzictwa – to najważniejsze zagadnienia konferencji naukowej „Polsko-ukraińskie sąsiedztwo w perspektywie etnograficznej”. Wydarzenie odbędzie się 8 i 9 października 2026 roku w dwóch miejscach szczególnie związanych z dziedzictwem regionu – Parku Etnograficznym Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej oraz Zespole Cerkiewnym w Radrużu, oddziale Muzeum Kresów w Lubaczowie.

Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej oraz Muzeum Kresów w Lubaczowie zapraszają na dwudniową konferencję naukową poświęconą kulturowemu dziedzictwu polsko-ukraińskiego pogranicza. Spotkanie zgromadzi badaczy z Polski i Ukrainy reprezentujących uczelnie, muzea, instytucje naukowe i środowiska zajmujące się ochroną dziedzictwa.

Konferencja będzie okazją do spojrzenia na polsko-ukraińskie sąsiedztwo z różnych perspektyw – etnograficznej, historycznej, językoznawczej, społecznej, architektonicznej i konserwatorskiej. Ważne miejsce zajmą również zagadnienia związane z pamięcią, migracjami i doświadczeniami mieszkańców pogranicza.

Pierwszy dzień – Nadsanie w centrum uwagi

Pierwszy dzień konferencji, 8 października, odbędzie się w dworze z Brzezin na terenie Parku Etnograficznego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Obrady skoncentrują się przede wszystkim na powiatach leżajskim i przeworskim oraz – w szerszej perspektywie – zachodniej części Nadsania.

Wśród podejmowanych tematów znajdą się m.in. wielokulturowość przedwojennej wsi, relacje społeczne na pograniczu, sytuacja grekokatolików w okresie okupacji, polskie gwary Nadsania, powojenne przesiedlenia ludności ukraińskiej, kult jarosławskiej ikony Brama Miłosierdzia oraz pamięć osób deportowanych i doświadczenia powrotów po Akcji „Wisła”.

O swoich badaniach mówić będą przedstawiciele m.in. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Rzeszowskiego, Uniwersytetu Warszawskiego, Instytutu Pamięci Narodowej oraz Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej.

Zanim rozpoczną się sesje naukowe, odbędzie się uroczyste wręczenie Nagród Województwa Podkarpackiego im. Franciszka Kotuli.

Greckokatolicka kapliczka nowym obiektem w skansenie

Konferencja nie ograniczy się do sali obrad. O godz. 16.15 uczestnicy spotkają się w przestrzeni parku etnograficznego, gdzie odbędzie się zawieszenie greckokatolickiej kapliczki z Wólki Łamanej. Tym samym do ekspozycji kolbuszowskiego skansenu dołączy kolejny obiekt dokumentujący kulturową różnorodność regionu.

Pierwszy dzień zakończy wydarzenie muzyczne. O godz. 17.30 w kościele z Rzochowa wystąpi zespół Krajka, prezentując pieśni z nadsańskiego pogranicza.

Połączenie sesji naukowych z prezentacją materialnego dziedzictwa i muzyką ma pozwolić uczestnikom spojrzeć na kulturę pogranicza nie tylko przez pryzmat badań, lecz także zachowanych obiektów, pamięci i tradycji.

Drugi dzień w wyjątkowej scenerii Radruża

9 października obrady przeniosą się do Zespołu Cerkiewnego w Radrużu – Oddziału Muzeum Kresów w Lubaczowie. Tym razem tematyka konferencji obejmie pogranicze w szerszym ujęciu.

Badacze z Polski i Ukrainy podejmą zagadnienia związane m.in. z kulturą ludową Karpat i Polesia, zwyczajami i wierzeniami, kamieniarstwem bruśnieńskim, sztuką sepulkralną oraz ochroną wspólnego dziedzictwa kulturowego.

Istotną częścią drugiego dnia będą zagadnienia dotyczące architektury cerkiewnej i konserwacji zabytków. Uczestnicy usłyszą m.in. o architekturze cerkiewnej pogranicza rzeszowiacko-nadsańskiego, funkcjonalnym i liturgicznym charakterze cerkwi Nadsania oraz problemach konstrukcyjnych i konserwatorskich drewnianych cerkwi i kościołów.

Poruszony zostanie również temat tworzenia Parku Historyczno-Etnograficznego „Przygródek – wspólnota kultur” w Zespole Zamkowo-Parkowym w Lubaczowie.

Wspólne dziedzictwo po obu stronach granicy

Dwudniowe spotkanie ma stworzyć przestrzeń nie tylko do prezentacji wyników badań, ale również do wymiany doświadczeń pomiędzy naukowcami, muzealnikami, regionalistami i specjalistami zajmującymi się ochroną zabytków.

Polsko-ukraińskie pogranicze przez stulecia było przestrzenią współistnienia różnych społeczności, obrządków, języków i tradycji. Ślady tej różnorodności pozostają obecne w krajobrazie kulturowym regionu – w architekturze sakralnej, cmentarzach, zwyczajach, gwarach, muzyce, pamięci rodzinnej oraz zachowanych relacjach mieszkańców.

Konferencja ma być okazją do przyjrzenia się temu dziedzictwu zarówno poprzez badania nad przeszłością, jak i współczesne działania służące jego dokumentowaniu, ochronie i popularyzacji.

Finał z wystawą „Andrzej Żygadło. Prześwit”

Zwieńczeniem konferencji będzie wydarzenie poświęcone sztuce i dziedzictwu. 9 października o godz. 16.15 w Zespole Cerkiewnym w Radrużu rozpocznie się kuratorskie oprowadzanie po wystawie „Andrzej Żygadło. Prześwit”.

Konferencja „Polsko-ukraińskie sąsiedztwo w perspektywie etnograficznej”:

8 pażdziernika 
Park Etnograficzny Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej

9.15 ─ 9.45  Rejestracja uczestników
9.45 ─ 10.00  Oficjalne rozpoczęcie i powitanie gości
10.00 ─ 11.00 Wręczenie Nagród Województwa Podkarpackiego im. Franciszka Kotuli

Sesja I

11.15 ─ 12.15

Roman Szałajko, regionalista
Wielokulturowość wsi pogranicza województw lwowskiego i lubelskiego w okresie międzywojennym na przykładzie wsi Kuryłówka

dr Tomasz Bereza, Instytut Pamięci Narodowej oddział Rzeszów
Wprowadzenie kart rozpoznawczych w okupacyjnym powiecie jarosławskim (Kreis Jaroslau) Generalnego Gubernatorstwa (październik 1941 r.– lipiec 1943 r.). Grekokatolicy w obliczu deklaracji przynależności narodowej

Mikołaj Witkowski, Uniwersytet Warszawski
Transetniczne więzi wobec powojennej przemocy we wsiach powiatu jarosławskiego i przeworskiego. Od kruchości do rezyliencji społecznej

12.15 ─ 12.45 Przerwa kawowa

Sesja II

12.45 ─ 13.45

prof. dr hab. Kazimierz Sikora, Uniwersytet Jagielloński
Polskie gwary zachodniej części Nadsania

prof. dr. hab. Jan Pisuliński, Uniwersytet Rzeszowski
Powojenne przesiedlenia ludności ukraińskiej z województwa rzeszowskiego.

ks. Paweł Szady, Proboszcz Parafii Greckokatolickiej p.w. Przemienienia Pańskiego w Jarosławiu
Kult jarosławskiej ikony Brama Miłosierdzia

13.45 – 14.45 Przerwa obiadowa

Sesja III

14.45 ─ 15.45

Magdalena Fołta, Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej
Badania terenowe na Pograniczu Nadsańskim realizowane przez Dział Etnograficzny Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej

dr Janusz Radwański, Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej
Żegnamy cię teraz, gdy cie łodejść mamy. Nadsanie we wspomnieniach deportowanych

dr Tomasz Kosiek, Uniwersytet Rzeszowski
Doświadczenie powrotów na ziemie ojców. O pamięci migracji powrotnych po Akcji Wisła w wybranych narracjach biograficznych.


16.15 – 17.15 Zawieszenie kapliczki greckokatolickiej z Wólki Łamanej – nowego obiektu w parku etnograficznym w Kolbuszowej

17.30 – 18.30 Koncert zespołu Krajka w kościele z Rzochowa



9 października 2026 r.

Muzeum Kresów w Lubaczowie – Zespół Cerkiewny w Radrużu
Sesja I

11.00 – 11.40

Zoriana Cypyszewa, Państwowe Naukowe Centrum Ochrony Dziedzictwa Kulturowego przed Katastrofami Technogennymi
Higiena jamy ustnej w ludowej kulturze Karpat i Polesia: aspekt porównawczy

dr Serhij Cypyszew, Muzeum Architektury i Życia Codziennego im. Klemensa Szeptyckiego we Lwowie
Zwyczaje i wierzenia żniwiarskie w ukraińskiej części Polesia Zachodniego

11.40 Dyskusja

Sesja II

12.00 – 12.40

dr Wiktor Melnyk, Uniwersytet Narodowy „Politechnika Lwowska”
Bruśnieński ośrodek kamieniarski – problemy restauracji

Joanna Głaz, Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
Prace konserwatorskie jako forma ochrony wspólnego dziedzictwa kulturowego na przykładzie sztuki sepulkralnej cmentarzy w Radrużu i Nowym Bruśnie

12.40 Dyskusja

13.00 ─ 13.30 Przerwa kawowa



Sesja III

13.30 – 14.50

Janusz Mazur, Muzeum Kresów w Lubaczowie
Od idei do realizacji. Uliczka małomiasteczkowa w Parku Historyczno-Etnograficznym „Przygródek – wspólnota kultur” w Zespole Zamkowo-Parkowym w Lubaczowie

Andrzej Żygadło, Społeczny Ośrodek Dokumentacji Zabytków przy Ruskiej Bursie w Gorlicach
Architektura cerkiewna na pograniczu Rzeszowiacko-Nadsańskim

Jarosław Giemza, Muzeum-Zamek w Łańcucie
Funkcjonalność i liturgiczny charakter architektury cerkiewnej w rejonie Nadsania.

dr inż. Eugeniusz Zawałeń, Archidiecezjalny Konserwator Zabytków w Archidiecezji Przemysko-Warszawskiej Kościoła Greckokatolickiego w Polsce
Drewniane cerkwie a kościoły Nadsania. Wybrane zagadnienia konstrukcyjne i konserwatorskie.

14.50 Dyskusja

15.15 – 16.15 Przerwa obiadowa

16.15 – 17.15 Oprowadzanie kuratorskie po wystawie „Andrzej Żygadło. Prześwit”

Organizatorami konferencji są Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej oraz Muzeum Kresów w Lubaczowie. Wydarzenie odbywa się pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Podkarpackiego oraz Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego – Oddziału w Rzeszowie i jest dofinansowane ze środków budżetu Województwa Podkarpackiego.